چاپ کتاب و تاثیر بر دانش بشری

Instagram

چاپ کتاب و تاثیر بر دانش بشری

 

صنعت چاپ کتاب و گرایش دنیای علم دانش به سوی تکثیر و چاپ دست نوشته ها و معلومات به صورت چاپ کتاب تحولی بزرگ را در جامعه جهانی به وجود آورد به طوری که در تاریج جامع جهان و تاریخ بشر از چاپ کتاب تحت عنوان عصر چاپ و نشر یاد می کنند. دگرگونی و تحولی که با اختراع گوتنبرگ در حوزه چاپ کتاب رخ داد و گستره دانش را تحت تاثیر قرار داد.

فن چاپ کتاب از اختراعات مردم چین بود اما این شیوه از چاپ با روش های چاپ در عصر صنعتی و عصر جدید داشت.
در چین تکنیک چاپ به صورت باسمه ای بود که با قطعات چوبی انجام می شد که بیشتر در چاپ کتاب نگارگری و چاپ کتاب دینی و مقدس کاربرد داشت(برای اطلاعات بیشتر در مورد چاپ باسمه به اینجا رجوع کنید). اما در عصر نو و جدید چاپ کتاب با قطعات متحرک فلزی و با هذف انتفاع عموم مردم و نشر علوم به طور اعم صورت گرفت

گونه‌ای‌ ابتدایی‌ از این‌ حروف‌ چاپی‌ نخستین‌ بار در دوره چینگ‌لی‌ (433ـ440/ 1041ـ 1048) به‌وسیله صنعتگری‌ به‌نام‌ پی‌شنگ‌ ساخته‌ شد، اما دشواری‌ تهیه‌ و استفاده‌ از بیش‌ از سی‌هزار نشانه چاپی‌ برای‌ زبان‌ بدون‌ الفبای‌ چینی‌، مانع‌ رواج‌ این‌ شیوه‌ شد (بورستین‌، ص‌40؛ مركلی، ص‌ 5)

البته باید گفت که چاپ در ابتدا نه در راستای علم که در مسیر برآورده کردن نیازهای عادی مردم همانند چاپ بر روی منسوجات و چاپ کارت های بازی مورد استفاده انجام می شد. قبل از چاپ کتاب ما استفاده از تکنیک و فن چاپ را در زمینه تولید اسکناس داشته ایم. به طوری که سالها قبل از چاپ کتاب در بین مغلان و چینیان چاپ اسکناس رایج بوده است

همچنین‌ چاپ‌ اسكناسهای‌ چرمی‌ و كاغذی‌ سالها در میان‌ چینیان‌ و پس‌ از آن‌ مغولان‌ رایج‌ بود. در اواخر قرن‌ چهارم‌/ اوایل‌ قرن‌ یازدهم‌ تشكیلاتی‌ گسترده‌ در چین‌ برای‌ چاپ‌ پول‌ كاغذی‌ فعال‌ بود كه‌ سالانه‌ چهار میلیون‌ قطعه‌ اسكناس‌ منتشر می‌ساخت‌ (بورستین‌، ص‌ 38ـ40) استفاده از تکنیک چاپ رایج در بین چینیان ابتدا توسط مسلمانان در سده های سوم هجری برای چاپ کتاب استفاده شد. به طوری که مطابق بررسی های باستان شناسان نمونه های متعددی از چاپ کتاب در مصر و اندلس در این دوره کشف شده است. اسنادی که به صورت چاپ کتاب بر روی پوست حیوانات و چرم می باشد. استفاده از این تکنیک در کنار هنرهای خطاطی و نستعلیق و نگارگری اسلامی در دوره های بعدی باعث چاپ کتاب های نفیس و زینتی در بین مسلمانان شد هر چند که صنعت چاپ کتاب در بین مسلمانان به جهت تمایل به استفاده از همین هنر خطاطی و نگارگری دستی در کتاب آرایی در ابتدا مورد اقبال واقع نشد و مسلمانان برای ورود صنعت چاپ با قطعات چوبی از خاور دور از حود مقاومت نشان دادند.

به طوری که تا مدتها كتابهای‌ ساده چاپی‌ نمی‌توانست‌ در بازارهای‌ اسلامی‌ جایی‌ باز كند (سامرائی‌، ص‌ 49) این مقاومت به واقع مقاومتی بود که از سوی نساخان اسلامی و مسلمان در برابر چاپ کتاب به شیوه خاور دور انجام می شد.

اما تحول بزرگ چاپ کتاب در راه بود . تحول بزرگ صنعت چاپ کتاب با اختراع گوتنبرک وارد تاریخ بشر شد. گوتنبرگ برای چاپ کتاب اقدام به اختراع قالب‌ حروف‌ یا ماتریس‌ چاپ کتاب در سال ‌ 1436 نمود و با استفاده از جروف متحرک فلزی شیوه نوینی در چاپ کتاب به وجود آورد و  جهشی بزرگ را در دنیای چاپ کتاب پدیدار ساخت. روش کار او خلاقانه و در عین حال ساده بود او با استفاده از آلیاژهای فلزی و به کارگیری ریخته گری تکنیک یکنواخت و کند چاپ کتاب را به شیوه تند و مقرون به صرفه چاپ کتاب بدل نمود(برای اطلاع بیشتر به اینجا (تکنیک چاپ کتاب گوتنبرگ )رجوع شود. سایت کتابان)

چهل سال بعد مسلمانان از این روش استفاده کردند و اقدام به چاپ کتاب دینی و غیر دینی نمودند.

هر چند که هزینه تهیه و چاپ کتاب به روش گوتنبرگ به جهت هزینه بالای تهیه حروف بالا بود اما مبلغان آیین مسیح به جهت کارکرد آسان این روش برای چاپ کتاب هزینه آن را تامین می نمودند. بعدها روش های دیگری برای چاپ کتاب ابداع شد که هزینه چاپ کتاب را کمتر می نمود(برای اطلاع بیشتر به اینجا رجوع نمایید.) روش هایی چون چاپ سنگی و چاپ سربی که علاوه بر سهولت و هزینه کمتر امکان استفاده از روش ها و هنرهای کتاب آرایی دوره کلاسیک و رایج در میان هنرهای اسلامی و هنرهای مسیحی را نیز می توانست به کار ببندد.

 

منابع‌:
بورستین‌، دانیل‌جی‌ «فن‌ چاپ‌ پیش‌ از گوتنبرگ‌»، ترجمه حسین‌ معصومی‌ همدانی‌، نشر دانش‌، سال‌ 7، ش‌ 2 (بهمن‌ و اسفند 1365)؛

 

سامرائی‌، قاسم‌«الطباعه العربیه فی‌ اوروبا»، در ندوه تاریخ‌ الطباعه العربیه حتی‌ انتهاء القرن‌ التاسع‌ عشر: 28ـ29 جمادی‌الاولی‌ 1416 ه = 22ـ23 اكتوبر/ تشرین‌ الاول‌ 1995 م‌ ، ابوظبی‌: منشورات‌ المجمع‌ الثقافی‌، 1996؛

مرگلی،  ورنر‌، «از حروف‌ متحرك‌ تا ریزتراشه‌: رویدادهای‌ مهم‌ در تاریخ‌ چاپ‌»، ترجمه كاوه‌ بیات‌، پیام‌ یونسكو ، ش‌ 218 (مرداد 1367)

 

 

Thomas F. Carter, “Islam as a barrier to printing”, The Moslem world , XXXIII (1943);