Instagram

تاثیر صنعت چاپ کتاب و مطبوعات خارج از ایران در دوره مشروطه بر نثر معاصر

 

تاثیر چاپ کتاب و مطبوعات خارج از ایران بر نثر معاصر

 

در دوره مشروطه و قبل از آن مطبوعات فارسی در چندین کشور دیگر هم زمان گسترش یافت. به این ترتیب دور از خاک ایران محافل روشنفکری بسیار فعالی تشکیل شد که در میان آن ها مردانی در سطوح عالی علم و آگاهی هوشیاری و دانش خود را به کار بستند. ادبیات فرانسوی از راه ترکیه، قفقاز یا کشورهای عربی تاثیر فوق العاده ای به جا گذاشت. از سال 1177/1798 «دهلی اخبار» اولین روزنامه فارسی زبان در هند به چاپ رسید. به دلیل 1- نفوذ سنتی زبان فارسی 2- پیشرفت صنعت چاپ و چاپ کتاب 3- توسعه اقتصادی و سیاسی هندوستان در دوره سلطه انگلیسی ها، گسترش مطبوعات فارسی در هندوستان رو به فزونی یافت. در اواسط قرن بیستم حدود 50 نشریه به فارسی در شهرهای بمبئی، کلکته، کراچی، دهلی چاپ می شد. این مطبوعات تا حدودی مطبوعات مخالفین سیاسی بود. از مهمترین این نشریات، حبل المتین است که توسط آقا محمد جواد شیرازی و موید السلام تاسیس شده بود. این هفته نامه به طور نامنظم به مدت چهل سال منتشر شد. در این نشریه طریقه ی نگارش کاملاً تازه و نو بود. این نشریه از ایران نیز خوانندگان فراوانی داشت و به علت داشتن ماهیتی انتقادی، سیاسی و اجتماعی از موثرترین علل بیدرای ایرانیان شد. نشر سیاحت نامه ابراهیم بیگ پیش از چاپ کتاب آن و نیز انتشار ترجمه ی رمان ماجراهای حاجی بابای اصفهانی در این نشریه قبل از چاپ کتاب جاجی بابای اصفهانی در این مجله صورت پذیرفت. در مکاتبات مشیرالدوله، سفیر ایران، رد و اثری یافت می شود که نشان می دهد اولین نشریه فارسی زبان «ترکستان» در حدود سال 1242 ش در عثمانی منتشر شده است. اما اولین روزنامه ای که تاثیر واقعی بر تاریخ اجتماعی سیاسی ایران گذاشت روزنامه اختر (1254 ش) بود که تقریباً به مدت بیست و دو سال منتشر گردید. اختر توسط آقا محمد طاهر تبریزی قراچه داغی تاسیس شد و سردبیری آن را میرزا مهدی خان تبریزی بر عهده داشت.

این روزنامه اگر چه زیاد سازشکار نبود اما کم و بیش از طرف سفارت ایران حمایت می شد اما به تدریج بسیار آزادی خواه و مشروطه طلب شد. اغلب روشنفکران جنبش مشروطیت بویژه میرزا آقا خان کرمانی و میرزا حبیب اصفهانی با آن همکاری کردند. کمی پس از ترور ناصرالدین شاه به علت فشار دولت عثمانی این نشریه تعطیل شد. پس از یک سکوت دوازده ساله در سال 1287 ش/ 1908 م مطبوعات جناح مخالف فعالیت خود را با انتشار روزنامه ی شمس ادامه دادند و یک سال بعد «سروش» با سردبیری دهخدا که از اروپا برگشته بود، منتشر گردید. این تاریخ هم زمان با کودتای محمدعلی شاه قاجار بود و گروه عظیمی از مخالفان به استانبول پناهنده شدند. از میان نشریات خارج از کشور و در میان نشریاتی که در اروپا به چاپ می رسیدند، دو نشریه در تغییر طرز فکر مردم و زبان در ادبیات فارسی نقش بسیار اساسی ایفا کردند؛ قانون که توسط میرزا ملکم خان منتشر می شد و کاوه که سید حسن تقی زاده آن را منتشر می کرد. قانون قبل و کاوه بعد از انقلاب مشروطه به چاپ رسید. میرزا ملکم خان از نخستین نویسندگانی بود که در خلال مقالاتی که در قانون منتشر می ساخت هنر گفتگو و مکالمه را در نوشتار وارد کرد. ملک الشعرای بهار در کتب سبک شناسی او را صاحب مکتب می داند و از مکتب ملکم خان نام می برد. (ملک الشعرای بهار. ص 347). سبک ملکم خان در مطبوعات و ادبیات تاثیر بسزایی باقی گذاشت. مجله کاوه نیز در اولین دوره ی انتشار خود رنگی بسیار سیاسی داشت، اما از دوره ی دوم یعنی پس از 1299ش/ 1920م رنگی غیرسیاسی و ادبی یافت. مقالاتی که توسط برگزیدگان روشنفکر ایرانی مقیم برلن نوشته می شد در این مجله به چاپ می رسید. یکی از این افراد که مقالات خود را با نام شاهرخ امضاء می کرد محمد علی جمالزاده بود که اولین داستان کوتاه خود با چاپ کتاب «فارسی شکر است» را از این طریق انتشار داد.

 

 

تاثیر چاپ مجلات در نثر دوره مشروطه

 

سنخ شناسی مطبوعات و طبقه بندی آن ها به گونه ای اصولی بر اساس هیچ معیاری، نه تناوب، نه قطع، و نه محتوا میسر نیست. روزنامه ها معمولاً نامنظم منتشر می شوند. نشریات به طور روزانه، دوبار در هفته، هفتگی، ماهانه یا دوبار در ماه به چاپ می رسند و در نشر آن ها غالباً و قفه های فراوان پدید می آید. محتوای آن ها به دلیل انتشار نامنظم از شرح رویدادها فراتر می رود. آن ها می کوشند تا ارزشی چندگانه داشته باشند. ارزشهای سیاسی اجتماعی، فرهنگی، هنری و عموماً انتقادی. اما پس از انقلاب مشروطه پدیده جدیدی به نام مجله ادبی به ظهور می رسد. این کار در تحول نظام ادبی فارسی مرحله ای کلیدی است که بذل توجه به آن می تواند سودمند باشد. این پدیده به دگرگونی محافل روشنفکری و اوضاع سیاسی بستگی دارد. حتی اگر انقلاب مشروطه به موفقیت کامل رسیده باشد قدرت مرکزی پس از این جنبش بسیار تضعیف گردید و بورژوازی روشنفکر و بیدار از خلال مطبوعات، توانایی و نفوذ کلام به دست آورد و گسترش قابل ملاحظه آدم ها در انجمن و ایجاد شبکه اجتماعی- سیاسی، سنت های اجتماعی و سیاسی پیشین را به گونه ای در هم شکست. . . . در واقع مجلات ادبی در دورانی پدید آمدند که پس از چند نسل مبارزه فکری و ذهنی، میراث فرهنگی جدیدی که همان تجدد بود گردآورده شد. اولین لزوم پیدایش مجلات حیات ادبی سازمان یافته است. پیدایش نشریات فارسی نیز مانند دگرگونی های اجتماعی که این نشریات از آن ها الهام می گرفت و تا حدودی در پیدایش آن ها سهیم بود به تبعیت از الگوهای اروپایی رخ داد. شکل و نوع مقالات و دیدگاه روش شناختی در آن ها همگی توسط نویسندگانی که به سبک اروپا در مدارس جدید ایران یا مستقیماً در اروپا آموزش دیده بودند از غرب به عاریت گرفته شد. در ربع اول قرن بیستم حدود 60 مجله فارسی را می توان برشمرد که البته از نظر کیفیت یکسان نبودند و همانند روزنامه برحسب شرایط سیاسی غالباً بسیار ناپایدار بودند. در این میان چند نشریه (مجله) بنا بر کیفیت برتر و یا اعتبار سردبیر دارای نفوذ کلامی بیشتر و اعتباری افزون ترند که به شدت خودنمایی می کنند. اولین این نشریه ها به لحاظ نفوذ کلام «بهار» است به سردبیری یوسف اعتصام الملک. این نشریه به شدت تحت تاثیر نفوذ فرهنگ فرانسوی بود تا حدی که صفحه عنوان های آن به دو زبان فارسی و فرانسه نوشته می شد. این نشریه در نخستین روز هر ماه شمسی به چاپ می رسید. بهار طی دو سال (1289 و 1300ش) با وقفه ای بیش از ده سال به چاپ رسید و با وجود عمر کوتاه خود چشم اندازی بسیار غنی از ادبیات خارجی و همچنین ادبیات نوین فارسی در اختیار خوانندگان قرار داد. وقفه ای که در چارچوب بهار ایجاد شد در حیات فرهنگی ایران خلاء ای باقی گذاشت که «دانشکده» نشریه ای که توسط محمد تقی بهار بنیان نهاد شد، کوشید تا آن را پرکند و در دوره ای که حسن تقی زاده، محمد قزوینی و سیدمحمد علی جمالزاده با کیفیتی مشابه «کاوه» را در برلن منتشر می کردند در این راه موفقیت هایی کسب نماید. چند سال بعد پیش از انتشار مجدد بهار و دانشکده که به نوبهار تغییر نام داده بود؛ وحید دستگردی ماهنامه ای به نام ارمغان را بنیاد نهاد که بیش از تمام نشریات دوام آورد و به مدت 22 سال متوالی منتشر شد. ارمغان نشریه ای محافظه کار و در عین حال پیشرو بود که گرایش های گوناگون و حتی متناقض در آن بیان می شد و فرهیختگان آن عصر در آن جمع بودند. افرادی چون بهار، حکمت، ادیب الممالک، دهخدا، یحیی دولت آبادی، حیدرعلی کمالی، حبیب یغمایی و. . . در این نشریات آثاری که در داخل کشور نوشته می شوند و آثار وارداتی با هم رقابت می کنند. انبوه ترجمه ها در این دو قابل ملاحظه است اما به تدریج تولیدات ادبی جایگاه مهمی به دست آوردند. محافل جدید بیش از آنکه بر نثر توجه داشته باشند، سعی خود را به روی نظم معطوف می دارند. بی شک به دلیل محدودیت نشریات، چاپ آثار داستانی جز به شکل پاورقی میسر نبود. که بعدها وارد حوزه چاپ کتاب شد و به صورت کتاب نشر یافتند. با این حال «ارمغان» قسمتی از رمان طولانی حسین مسرور با نام ده نفر قزلباش را منتشر می سازد. در اغلب این نشریات اشعار سردبیران (وحید بهار- دهخدا- ادیب الممالک- اعتصام الملک و دخترش پروین. . . . ) و همچنین شاعران دیگر به چاپ می رسد در این حین یکی از بدیع ترین و ارزنده ترین دستاوردهای این نشریات پیدایش اندیشه انتقادی است. اندیشه انتقادی را اساساً در دو حوزه ادبیات خارجی و ادبیات کلاسیک فارسی به کار می بستند و کمتر به ادبیات معاصر توجه می نمودند.