انواع ویرایش قبل از چاپ کتاب

Instagram

انواع ویرایش قبل از چاپ کتاب

 

یکی از نکاتی که قبل از چاپ کتاب نویسنده و مولف باید به آن توجه کند ویرایش کتاب است. ویرایش کتاب فرایندی است که به هنگام آماده سازی کتاب توسط ویراستار و قبل از چاپ کتاب انجام می شود تا متن از ایراد و خطای نوستاری منزه باشد.

به واقع ویرایش مجموعه اصلاحاتی است که ویراستار پس از تألیف متن و قبل از چاپ کتاب بر روی اثر انجام می­دهد. با توجه به این­که همۀ آثار به هنگام چاپ کتاب مؤلفه­های مشترکی ندارند؛ لذا ویرایش هر کتابی متفاوت است و به اعتبارهای گوناگونی قابل تقسیم است. سمیعی ویرایش پیش از چاپ کتاب را به 6 اعتبار تقسیم می­کند که عبارت است از:

  1. نوع ویرایش: تخصصی، محتوایی ـ ساختاری، زبانی و فنی؛
  2. نوع اثر: ترجمه، تألیف، تصحیح؛
  3. حوزۀ محتوایی اثر: علمی ـ تحقیقی، مطبوعاتی، ذوقی ـ تخیّلی؛
  4. عرصۀ کاربردی اثر: مرجع، درسی، عام؛
  5. حجم اثر: مقاله، رساله، کتاب، مجموعه؛
  6. مخاطبان اثر، کودکان، نوجوانان و جوانان، دانشگاهیان، محافل علمی در سطح بالا (سمیعی، 1385: 134).

بسیاری دیگر افزون بر ویرایش فنی، زبانی و محتوایی، ویرایش را به 3 اعتبار نوع اثر و چاپ کتاب (ترجمه، تألیف، تصحیح انتقادی)، حوزۀ محتوایی چاپ کتاب و عرصۀ کاربردی آن تقسیم می­کند که ویراستار بر اساس هدف مورد نظر آن را ویرایش می­کند.

 

 

ویرایش به اعتبار نوع آن

ویرایش فنی

یکی از انواع ویرایش به هنگام چاپ کتاب، ویرایش فنی است. در این ویرایش ویراستار به صورت اثر توجه دارد و بر اساس شیوه­نامه ناشر، کتاب مورد نظر را تصحیح می­کند. ویرایش فنی اساساً جنبۀ صوری دارد و به اثر نظم و آراستگی ظاهری می­دهد و از این راه به چاپ کتاب جلوه­ای دیگر می­بخشد. عموماً چاپ کتاب در پرتو ویرایش فنی، ارزش تازه­ای پیدا می­کند و در همان نگاه اول و تورق صرف خواننده را مجذوب می­سازد.

ویراستار در این نوع ویرایش به تخصصی در زمینۀ موضوع و محتوای اثر نیاز ندارد؛ اما لازم است با انواع کلمه که شامل ساده، مشتق، مرکب و عبارات گروهی می­شود، آشنایی داشته باشد؛ با قواعد و اصول پاراگراف­بندی، مستندسازی و … آشنا باشد، شیوۀ تنظیم نمودارها، جدول­ها، تصاویر و … را بداند.

در کل، می­توان گفت، کارهایی که ویراستار در ویرایش فنی به هنگام چاپ کتاب توجه می‌کند، عبارت است:

  1. یکدست کردن شیوۀ املا کتاب؛
  2. تنظیم نوشته بر اساس شیوه­نامۀ ناشر؛ یعنی اعمال قواعد کاربرد نشانه­های وصل و فصل و به طور کلی یکدست کردن رسم­الخط کلمات؛
  3. کنترل پاراگراف­بندی؛
  4. تنظیم پانوشت­ها و ارجاعات قبل از چاپ کتاب؛
  5. اصلاح یا اعمال نشانه­گذاری­های کتاب؛
  6. اعمال قواعد کاربرد اعداد و ارقام، فرمول­نویسی، اعراب­گذاری و اختصارهای متنی پیش از چاپ کتاب؛
  7. وارسی و تنظیم واژه­نامه؛
  8. تهیه و تنظیم فهرست­های گوناگون؛ مانند فهرست راهنما، فهرست نام اشخاص و قبایل، فهرست اماکن جغرافیایی برای چاپ کتاب؛
  9. مشخص کردن حدود نقل قول­ها و بررسی درستی ارجاعات و نشانی مآخذ مورد استفاده در چاپ کتاب؛
  10. بررسی ضبط نام­های خاص؛
  11. درجه­بندی عناوین و تعیین فواصل کتاب؛
  12. کنترل اندازه و قلم حروف، تیترها و عناوین اصلی و فرعی فصل­ها، بخش­ها قبل از چاپ کتاب.

 

 

ویرایش زبانی

ویرایش زبانی از جمله مهم­ترین انواع ویرایش برای چاپ کتاب است که هدف آن رسیدن به درستی و روانی در بیان مطالب کتاب است و در آن به ساختار و معنی و کاربرد واژه­ها و جمله­ها پیش از چاپ کتاب توجه می­شود. به عبارت بهتر، این نوع ویرایش بیشتر بر کاربرد درست قواعد دستور زبان، ضوابط زبان، معیار و درست و نادرست در زبان، مسائل بلاغی ـ سبکی و یکدستی نحو زبان در چاپ کتاب تکیه دارد (ذوالفقاری، 1390: 157).

 

 

مجموعه فعالیت­هایی که ویراستار در ویرایش زبانی به هنگام چاپ کتاب باید انجام دهد، عبارت است از:

  1. رفع خطاهای دستوری ـ ساختاری و جمله­بندی؛
  2. اصلاح انحراف از زبان معیار و یک­دست­کردن زبان نوشته قبل از چاپ کتاب؛
  3. رفع خطاهای بلاغی، شامل حشو، درازنویسی، تکرار، تتابع اضافات، ابهام و تعابیر نامناسب؛
  4. رفع خطاهای منطقی و معنایی کتاب پیش از چاپ کتاب؛ شامل تناقض­ها، استدلال­های نادرست و … ؛
  5. ساده­سازی و روان­سازی کتاب از نظر جمله­بندی؛
  6. گزینش واژگان فارسی و برابر­های مناسب و … .

 

ویرایش محتوایی

یکی از انواع خدمات ویرایشی قبل از چاپ کتاب بر اساس نوع آن، ویرایش محتوایی است که در آن به هنگام آماده سازی کتاب و چاپ کتاب، متن از لحاظ محتوایی و موارد علمی بررسی می­شود. در این مرحله، ویراستار با آگاهی از گونه­های نوشته و موضوع مورد نظر قبل از چاپ کتاب به بررسی و نقد و اصلاح متن از نظر محتوا می­پردازد.

برخی از صاحب­نظران چون سمیعی و امیر چناری، در تقسیم­بندی انواع ویرایش، ویرایش ساختاری در چاپ کتاب را همراه ویرایش محتوایی در نظر می­گیرند و عده­ای دیگر چون ذوالفقاری و نیکوبخت آن را در کنار ویرایش زبانی چاپ کتاب بررسی می­کنند. دکتر امیر چناری موضوع ویرایش محتوایی ـ ساختاری را از ویرایش زبانی و فنی جدا می­کند و بر این عقیده است که برای چاپ کتاب موضوع ویرایش محتوایی ـ ساختاری شامل موارد زیر می‌شود؛

  1. صحت و اهمیت اندیشه­ها و مطالب اثر.
  2. انسجام و هماهنگی فصل­ها و بخش­های اثر قبل از چاپ کتاب از نظر کیفی و کمی.

او برای ویراستار محتوایی ـ ساختاری کتاب ویژگی­هایی را در نظر می­گیرد؛ از جمله این­که ویراستار در این نوع از ویرایش باید متخصص و کارشناس ماهری در موضوع مورد نظر باشد؛ از مرجع­شناسی و روش تحقیق در رشتۀ خود آگاهی کافی داشته باشد؛ همچنین ساختار نوشته­های گوناگون از جمله کتاب، مقاله، پایان­نامه و … را به خوبی بشناسد. افزون بر این، باید از ویرایش فنی آگاهی نسبی داشته باشد و برای چاپ کتاب نشانه­های ویرایشی را بشناسد (چناری، 1389: 192). به این ترتیب، ویراستار به هنگام چاپ کتاب در ویرایش محتوایی لازم است با آگاهی از ویرایش فنی و علایم نگارشی، محتوا و ساختار متن را با توجه به مخاطبان اثر بررسی کند.

در این نوع از ویرایش، وظایف ویراستار به اعتبار نوع اثر متفاوت است؛ یعنی «در ویرایش محتوایی تألیف، ویراستار نوشته را قبل از چاپ کتاب از لحاظ محتوا بررسی می­کند و دربارۀ کاستن از مطالب آن یا افزودن مطالبی بر آن، نظر می­دهد، در صورت لزوم در سازمان­بندی و عنوان­ها و نمودارها و نقشه­ها تغییراتی می­دهد و هرگاه مطالب نوشته از نظر علمی نادرست باشد، به اصلاح آن می­پردازد؛ اما اگر نوشته ترجمه باشد، ویراستار قبل از چاپ کتاب آن را دقیق با متن اصلی مقابله می­کند و اگر در ترجمه خطا یا نارسایی دیده شود یا تأثیر ساختار جمله­های زبان اصلی در ترجمه وجود داشته باشد، آن را اصلاح می­کند» (ارژنگ، 1390: 14).

در کل، آنچه در ویرایش محتوایی ـ ساختاری به هنگام چاپ کتاب انجام می­شود، عبارتند از:

  1. حذف، کاهش یا تلخیص مطالب قبل از چاپ کتاب ؛ 2. جابه­جایی و اصلاح مطالب؛ 3. افزایش برخی نکات برای چاپ کتاب ؛ 4. بازبینی و تصحیح مطالب نادرست کتاب؛ 5. ایجاد نظم و ترتیب و اسلوب در اثر برای چاپ کتاب.

 

 

به این ترتیب، ویرایش محتوایی ـ ساختاری به منظور جبران کاستی­ها و رفع خطاهای محتوایی و ساختاری اثر قبل از چاپ کتاب صورت می­گیرد و ویراستار باید قبل از چاپ کتاب با شناخت از گونه­های رایج زبانی و مقاصد و قالب­های متن، ضعف­های نوشته را در حین آماده سازی اثر برای چاپ کتاب برطرف کند.

دپارتمان کتابان با برخورداری از نیروهای متخصص و ویراستاران حرفه در حوزه چاپ کتاب هر اثری را که به منظور چاپ به این دپارتمان ارائه می شود مورد مطالعه و بررسی قرار داده، قبل از چاپ کتاب برای ارائه اثری پیرایش شده انواع ویرایش های مورد نیاز را برای چاپ کتاب بر روی اثر اعمال می نماید و بعد از طی کردن کلیه فرایندهای آماده سازی چاپ کتاب اثری مورد تایید را به مخاطبان عرضه می دارد. از این رو نویسندگان مولفان محترم می توانند به هنگام چاپ کتاب خود از مشاوره بخش ویراستاری این دپارتمان بهره مند شده و نواقص و کاستی‌های اثر خود را پیش از چاپ کتاب بشناسند و به کمک تیم متحصص ویراستاری این دپارتمان در صدد رفع آن برآیند